Гісторыя жыцця салдата вермахта, які ў 40-х аднаўляў Віцебск (магчыма, і дом Шагала)

Курт Ваўжыняк трапіў у палон пад Віцебскам у 1944 годзе. Камендант выклікаў яго да сябе і сказаў, што Курт, прафесійны слесар, будзе аднаўляць горад.

Брыгада Курта Ваўжыняка адбудавала многія дамы ў Віцебску. Верагодна, яны рэканструявалі і дом мастака Марка Шагала, які ў будучыні стане музеем. Праўда, сам Курт дакладна гэтага не ведаў.

У тыя гады, калі знаходзіўся ў Віцебску, нямецкі ваеннапалонны нават не ведаў пра існаванне мастака па імені Марк Шагал. Толькі праз шмат гадоў, ужо вярнуўшыся ў Германію, ён упершыню пачуў пра яго і ўбачыў яго карціны.

“Мне вельмі хацелася б думаць, што я дапамагаў аднаўляць і дом Марка Шагала”, — казаў ён пазней у размове са сваім сябрам Куртам Вальтэрам.

Гісторык, спецыяліст па працы з памяццю Курт Вальтэр запісаў гісторыю Курта Ваўжыняка ў пачатку 90-х гадоў. З яго дазволу Еўрарадыё публікуе гэтыя ўспаміны.

Пачнём з канца

Восенню 1944 года камендант лагера ваеннапалонных у Віцебску выклікае да сябе нямецкага палоннага:

— Ты мне кінуўся ў вочы!

— Чаму менавіта я?

— Ты не толькі добры работнік. Ты ўмееш арганізоўваць таварышаў, а яшчэ, калі нешта ўпадзе на зямлю, ты нахіляешся і падымаеш гэта. Такое сустракаецца нячаста. Скажы, ты быў нацыстам? Раскажы мне пра сваё жыццё.

— Мяне завуць Курт Ваўжыняк, я родам з Майдэрыха (частка горада Дуйсбург), дакладней з Ніжняга Майдэрыха. Гэты раён размешчаны паміж рэкамі Рур і Эмшэр, якія непадалёк упадаюць у Рэйн.

Падчас паводак мы ператвараліся ў сапраўдную “нацыю лодачнікаў”. Затопленыя вуліцы мы перасякалі на плытах з бярвення, дошак або нават знятых з завес дзвярэй.

Тады станавілася зразумела, чаму ўваходныя дзверы дамоў размяшчаліся так высока і да іх вялі некалькі прыступак. Нават у падвалаў былі вельмі высокія вокны і люкі, каб бульба заставалася сухой.

Па Руры рэгулярна хадзілі судны, галоўным чынам тыя, што перавозілі вугаль. Аднак пасля будаўніцтва металургічнага завода, сталеліцейнага прадпрыемства і шахты прыкладна ў 1850 годзе наш пасёлак паступова адвярнуўся ад вады і пераарыентаваўся на сушу. Зрэшты, адно выключэнне заставалася — порт і суднабудаванне. Замест драўляных суднаў, якія раней будавалі ўручную, цяпер на верфях прамысловым спосабам выраблялі сталёвыя караблі. У партовых басейнах A, B і C размясціліся суднабудаўнічыя прадпрыемствы.

Як жа я радаваўся, што нарэшце пачаў зарабляць! У 1936 годзе практыкант атрымліваў 14 пфенігаў у гадзіну. Вядома, да канца тыдня набіралася зусім няшмат грошай. Але я быў шчаслівы. У мяне з’явілася праца і справа.

Рабочы дзень доўжыўся з паловы восьмай раніцы да паловы пятай вечара, а па суботах — да паловы першай дня.

Наш майстар падрабязна знаёміў нас з усімі падраздзяленнямі верфі. Ён умеў заўважаць здольнасці вучняў і разумець, што іх цікавіць. Мяне прыцягвала суднабудаванне, таму я паступова прайшоў праз усе аддзелы.

Асабліва мяне зацікавіла зварка. І мне пашанцавала. Мой настаўнік быў сапраўдным майстрам сваёй справы і ўмеў спакойна ўсё тлумачыць. Толькі ён адыходзіў, як я адразу хапаўся за зварачны апарат і пачынаў варыць трубы або нешта іншае. Кожную вольную хвіліну я прысвячаў гэтаму.

Экзамен я здаваў пры Германскім Лойдзе — гэта нешта накшталт тэхнічнага нагляду за караблямі. Таксама пры Veritas — англійскай страхавой арганізацыі. На верф прыходзіла шмат суднаў з Нарвегіі, Швецыі і Даніі, і яны былі застрахаваны менавіта там.

Калі мне было пятнаццаць гадоў, на верфі працавала ад пятнаццаці да дваццаці брыгад кляпальшчыкаў.

Можаце ўявіць сабе, які стаяў грукат унутры суднавых карпусоў. Метал біўся аб метал, усё навокал гуло і звінела. На складзе выдавалі неверагодную колькасць ваты для вушэй. Многія рабочыя з часам амаль аглухлі.

Адна брыгада складалася з чатырох чалавек: кляпальшчыка, памочніка з упорам, награвальшчыка заклёпак і ўстаўшчыка.

Уявіце, што на судне мяняюць ліст абшыўкі. Кляпальшчык працуе звонку, а памочнік знаходзіцца ўнутры корпуса. Устаўшчык падае распаленую заклёпку ў наступную адтуліну, а памочнік утрымлівае цяжкі ўпор з унутранага боку.

Награвальшчык павінен быў уважліва сачыць за тым, каб заклёпкі заўсёды былі распаленыя да патрэбнай тэмпературы. Яны не павінны былі быць ні перапаленымі, ні недастаткова гарачымі — метал мусіў літаральна іскрыцца.

Для гэтага выкарыстоўвалася маленькая пераносная кузня, якую можна было цягнуць за сабой па караблі. Да яе быў прымацаваны вентылятар з нажным прывадам. Трэба было бесперапынна, працуючы нагамі, пампаваць паветра.

На вуголлі ляжала металічная пласціна з шаснаццаццю заклёпкамі. Доўгімі клешчамі награвальшчык хапаў адну з сярэдзіны, распаленую да чырвані, і кідаў яе рабочым. На яе месца адразу клалася халодная. Па краях заўсёды ляжалі доўгія заклёпкі для рэбраў абшыўкі.

Награвальшчык павінен быў быць вельмі ўважлівым. Калі ён блытаў заклёпкі, яму даставалася ад кляпальшчыка і яго напарніка.

А ўстаўшчык выконваў толькі адну задачу — своечасова ўстаўляў заклёпкі ў адтуліны.

Часам мне, яшчэ зусім маладому, даводзілася падмяняць рабочых. Тады я быў і ўстаўшчыкам, і награвальшчыкам. Але зварка ўвайшла мне ў кроў. Я ніколі пра гэта не шкадаваў. Яна прынесла мне шмат добрага і пасля не раз дапамагала ў жыцці.

Адразаць насы

У 1939 годзе я скончыў навучанне. Мне споўнілася васямнаццаць гадоў.

Я павінен быў адправіцца на працоўную службу Рэйха. Але наша верф атрымала вайсковыя заказы на пераабсталяванне суднаў для паходу супраць Англіі. Таму я пазбег адпраўкі на працоўную службу: уся верф была мабілізавана для выканання гэтых работ.

Нікога не адпраўлялі ні на працоўную службу, ні ў войска.

Мы займаліся тым, што “адразалі галовы” караблям. Кругласутачна ў суднаў зразалі насавыя часткі.

Усе судны былі рэквізаваныя: бельгійскія, галандскія, французскія і нямецкія. Іх экіпажы, пераважна ўладальнікаў суднаў, проста выганялі на бераг.

Я бачыў усё гэта на ўласныя вочы.

Да нашай верфі, каля вялікага крана, пад’язджалі два-тры грузавікі. Людзей здымалі з караблёў і вывозілі. Куды? Не ведаю. Іх проста выганялі з уласных суднаў.

Гэта было ў верасні 1939 года.

Цяпер нашай задачай было: зрэзаць насавую частку судна, перабудаваць рубку, прарэзаць перагародкі пасярэдзіне корпуса, умацаваць аснову цэментам, усталяваць сталёвыя бэлькі. Усё гэта распрацоўвалі інжынеры і тэхнікі.

Навошта?

Яны збіраліся ўварвацца ў Англію. Невялікія рачныя судны не маглі самастойна перасекчы Ла-Манш з цяжкімі танкамі на борце — яны проста разваліліся б. Таму і праводзілася такая пераробка.

Былі і судны без уласных рухавікоў. Для іх мы зварвалі зверху магутныя бэлькі і ўсталёўвалі авіяцыйныя маторы.

Аднойчы такое судна выпрабоўвалі ў басейне порта A. Яно пранеслася да выйсця з гавані каля завода “Клёкнер” з неверагоднай хуткасцю. Авіяцыйны прапелер круціўся ў паветры, а ў вадзе не было ні грабнога вала, ні вінта.

Толькі наша верф пераабсталявала каля ста пяцідзесяці суднаў. Яшчэ працавалі верфі Рурорта, Вальзума і “Трытон”.

Усе гэтыя судны адправілі ў французскі Гаўр, дзе збіралі сілы для ўварвання.

Але англічане і амерыканцы даведаліся пра гэта. Аднойчы ноччу яны зладзілі масіраваную бамбардзіроўку і знішчылі ўсё дашчэнту.

Уся наша праца аказалася марнай.

Як толькі гэтая работа завяршылася, я атрымаў павестку ў вермахт.

Гэта было ў 1941 годзе.

Мяне адразу адправілі ў Расію, а ў 1944 годзе я трапіў у палон у Беларусі.

Камендант некаторы час маўчаў, а потым сказаў:

— Курт, ты будзеш разам з іншымі палоннымі аднаўляць Віцебск. З цябе выйдзе добры брыгадзір. Кожную раніцу ты будзеш выводзіць змешаную брыгаду з немцаў і беларусаў на працу. Можаш свабодна перамяшчацца па горадзе, толькі ўвечары абавязаны вяртацца.

Курт Ваўжыняк успамінаў:

— Было добрае пачуццё — аднаўляць дамы, якія разбурыў наш вермахт.

Праз Беларусь вайна прайшла двойчы: па дарозе на Маскву многае было знішчана, а падчас адступлення мы разбурылі ўсё, што яшчэ заставалася стаяць.

Камендант быў настолькі задаволены маёй працай, што нават плаціў мне.

У 1949 годзе ён зноў выклікаў мяне да сябе:

— Курт, хутка вас усіх вызваляць з палону. Не хочаш застацца ў нас?

— Дзякуй. Гэта вельмі добрая прапанова. Але я ўсё ж хачу вярнуцца дадому, у Майдэрых.

Тады я яшчэ не ведаў, што Марк Шагал родам з Віцебска.

Мне было вельмі прыемна даведацца, што сярод дамоў, якія я аднаўляў, быў і ягоны дом.