Што цяпер вядома пра справу ЕГУ: гісторыі допытаў і парады юрыстаў

Летам 2026 года ў Беларусі распачалася непублічная кампанія па сілавым пераследзе студэнтаў, выпускнікоў і выкладчыкаў Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта (ЕГУ) у Вільнюсе. Нагодай для рэпрэсій стала прызнанне ўладамі ВНУ ў красавіку “экстрэмісцкім фарміраваннем”.

Як распавялі пацярпелыя “Вясне”, колькасць ператрусаў ідзе на дзясяткі, а выклікаў на допыты ў розныя сілавыя ведамствы — болей за 175 зафіксаваных выпадкаў. Пасля допытаў частка людзей перастала выходзіць на сувязь.

Журналіст Еўрарадыё даведаўся ад ананімных выпускнікоў ЕГУ пра тое, як гэтыя допыты выглядаюць. А праваабаронцы далі парады, як звесці да мінімуму рызыку быць затрыманым.

“Пачала плакаць, кідацца ў ногі сілавікам”

Да выпускніка ЕГУ (імя ёсць у рэдакцыі Еўрарадыё) і яго бацькоў сілавікі прыйшлі летам 2026 года. Візіт стаў нечаканасцю для сям’і. Маці ведала, дзе вучыцца падлетак, але не была падрыхтаваная да таго, што да іх могуць прыйсці сілавікі. Калі яны заявіліся, жанчына моцна спалохалася.

Прадстаўнікі ўлады спрабавалі атрымаць пацвярджэнне таго, што дзіцё сапраўды вучыцца ў ЕГУ. Маці разумела, што не варта пацвярджаць гэтую інфармацыю. Аднак не вытрымала ціску.

“Яна так спужалася, што пачала плакаць, кідацца ў ногі сілавікам. Казала, што гэта была адзіная магчымасць атрымаць адукацыю, што яны хацелі, каб дзіця атрымала адукацыю ў Еўропе”, — распавяла крыніца.

Суразмоўца не ўдакладніў, ці забіралі падчас візіту нейкія рэчы або дакументы.

Пасля гэтага сілавікі запатрабавалі, каб былы студэнт прынёс з ЕГУ дакумент, які пацвярджае адлічэнне. На наступны дзень такая паперка была перададзена. На гэтым іх камунікацыя скончылася.

Пасля адлічэння падлетак не змог працягнуць навучанне і не выехаў з Беларусі ў Еўрасаюз. Ён меў від на жыхарства, выдадзены па студэнцкай візе, і была спроба захаваць яго, але не атрымалася. Літоўскі ВНЖ дзейнічаў яшчэ толькі абмежаваны час — каля дзесяці дзён пасля адлічэння. 

Больш пра далейшы лёс былога студэнта нічога невядома.

“Здагадайцеся, з якой нагоды я вам тэлефаную?”

Напрыканцы лета другога нашага суразмоўцу (імя ёсць у рэдакцыі Еўрарадыё) выклікалі на размову ў КДБ.

“Мне патэлефанавалі на мабільны, прадставіліся і сказалі нешта накшталт: «Здагадайцеся, з якой нагоды я вам тэлефаную?». Я адказаў: «Ну, напэўна, я разумею»”, — распавядае суразмоўца.

Яго запрасілі на размову ў будынак КДБ. Перад гэтым папрасілі прынесці дакумент, які пацвярджае, што ён вучыўся ў ЕГУ. На сустрэчу ён прынёс копію тытульнага ліста дыплома, дзе можна было прачытаць імя і прозвішча. 

Допыт быў вельмі кароткім. Супрацоўнікі паводзілі сябе як лепшыя сябры, былі вельмі пазітыўнымі і добразычлівымі. Яны забралі дакумент, зафіксавалі яго ў справе. Пасля гэтага сказалі, што былы студэнт ЕГУ будзе праходзіць у справе як сведка.

“Сказалі проста: «Вы не турбуйцеся, вы будзеце проста як сведка, нічога вам не будзе, будзеце жыць сваё жыццё». Занеслі мяне ў пратакол, а далей дакументы адправілі ў Следчы камітэт”, — расказвае суразмоўца.

Пасля гэтай сустрэчы супрацоўнікі КДБ з ім больш не звязваліся, а хлопец некалькі разоў ездзіў у ЕС, перасякаючы межы некалькі дзяржаў саюза. На дадатковую размову яго болей не выклікалі.

“Выстаўлена цалкам магчымае абвінавачанне”

Як сябе паводзіць у сітуацыі, калі вас запрасілі на допыт беларускія сілавікі і кажуць пацвердзіць сваю вучобу ў ЕГУ?

Студэнцкі актывіст Сяргей (імя выдуманае — Еўрарадыё), які пажадаў застацца ананімным, упэўнены, што ні ў якім выпадку не трэба прыносіць сілавікам ніякіх пацвярджэнняў таго, што вы вучыцеся ў ЕГУ.

На думку суразмоўцы, гэта бессэнсоўна, бо чалавека тады адразу далучаць да справы са статусам сведкі. А статус сведкі вельмі лёгка можа быць зменены на статус падазраванага — і выстаўлена цалкам магчымае абвінавачанне. І калі гэта адбудзецца — проста пытанне часу.

“Не маем пацверджанай інфармацыі аб масавых затрыманнях”

Як распавяла Еўрарадыё юрыстка праваабарончага цэнтра “Вясна” Святлана Галаўнёва, усё лета і восень да іх працягваюць звяртацца людзі, якія сутыкнуліся з ціскам і пераследам праз іх вучобу ў ЕГУ. 

Некаторыя паведамлялі, што збіраюцца вярнуцца ў Беларусь і выканаць патрабаванні, якія ім выстаўлялі, — напрыклад, адлічыцца з універсітэта або забраць дыплом. Пасля вяртання гэтых людзей сувязь з імі часам гублялася.

Таксама вядомы выпадкі затрыманняў у Беларусі людзей, звязаных з ЕГУ. Гэта магло адбыцца падчас ператрусаў, калі ў людзей знаходзілі патрэбныя дакументы.

Частка такіх затрыманняў заканчвалася допытамі, пасля якіх людзей адпускалі. Часам затрыманым, паводле іх уласных слоў, прад’яўлялі абвінавачанні. Яны маглі праходзіць па справах як падазраваныя або абвінавачаныя.

“Былі і выпадкі адміністрацыйных затрыманняў. Пры гэтым людзей таксама дапытвалі і працягвалі аказваць на іх ціск, у тым ліку наконт аплаты вучобы ў ЕГУ. Праз пэўны час іх вызвалялі”, — кажа Галаўнёва.

Пераслед закрануў каля 175 чалавек. Да канца верасня гэтая лічба магла павялічыцца. У спіс пераследаваных уваходзяць студэнты, выкладчыкі і бацькі студэнтаў, паколькі яны часам плацяць за навучанне.

У дакументах, якія бачылі праваабаронцы, фігуруе крымінальная справа па артыкуле 361– 4 Крымінальнага кодэкса Беларусі — “Садзейнічанне экстрэмісцкай дзейнасці”. Разам з гэтым у паведамленнях пра пераслед фігуруе і фінансавы аспект — у прыватнасці, аплата навучання ў ЕГУ.

“Гэта крымінальная справа, узбуджаная ў дачыненні да нявызначанага кола асоб, ахоплівае зараз прамежак часу з вясны 2016 года па цяперашні час”, — дадае юрыстка “Вясны”.

Таму пераслед можа тычыцца не толькі людзей, якія вучацца ў ЕГУ цяпер, але закранаць і былых студэнтаў, выпускнікоў, а таксама былых і цяперашніх супрацоўнікаў універсітэта.

Таксама студэнты паведамлялі “Вясне”, што ўвага да іх з боку беларускіх сілавікоў праяўлялася яшчэ ў мінулым годзе. На працягу 2025 года праблемы ўзнікалі пры перасячэнні мяжы. У людзей маглі пытацца, на якой падставе яны атрымалі літоўскія візы, як іх атрымоўвалі і дзе вучацца.

Галаўнёва раіць людзям, якія вучыліся ў ЕГУ або мелі з ім іншыя сувязі і знаходзяцца ў Беларусі альбо перыядычна туды ездзяць, загадзя ацаніць магчымыя рызыкі.

Яна адзначае, што варта яшчэ да магчымага выкліку на допыт праверыць свае дакументы і інфармацыю, якая захоўваецца дома, на камп’ютары і іншых прыладах.

“У прыватнасці, гаворка ідзе пра тое, каб не захоўваць без неабходнасці доказы вучобы або супрацоўніцтва з ЕГУ, а таксама пацвярджэнні аплаты навучання: чэкі, дамовы, іх электронныя копіі або скрыншоты, а таксама іншыя пацвярджэнні пераводаў грошай”.

Пры гэтым, калі навучанне аплачвалася з беларускіх банкаўскіх рахункаў, цалкам схаваць такую інфармацыю ўжо немагчыма, бо адпаведныя звесткі захоўваюцца ў беларускіх банках.

У такой сітуацыі, на думку юрысткі, варта працаваць над мінімізацыяй рызык. Калі чалавек знаходзіцца ў Беларусі, юрыстка раіць не ісці на непатрэбную канфрантацыю з сілавікамі, але адначасова не даваць дадатковых доказаў супраць сябе.

Праваабаронца лічыць, што калі ў сілавікоў ужо ёсць дастаткова падстаў для ўзбуджэння крымінальнай справы, яна будзе ўзбуджана. Таму важна не ствараць дадатковых матэрыялаў, якія могуць быць выкарыстаны супраць чалавека.

Асобна яна раіць не пагаджацца на прапановы запісваць відэа з прызнаннямі або выбачэннямі. Невядома, як такое відэа можа паўплываць на чалавека, яго сям’ю і блізкіх у будучыні.

Па атрыманай Еўрарадыё інфармацыі ад фонду BySOL, на дадзены момант запытаў на тэрміновую эвакуацыю па справе ЕГУ не паступала.

“На дадзены момант мы не маем пацверджанай інфармацыі аб масавых затрыманнях пасля допытаў па справе ЕГУ. Да нас рэгулярна звяртаюцца па розных пытаннях, звязаных з ЕГУ, але гэта не масавы запыт на эвакуацыю”.

Па словах прадстаўніка фонду, яны цягам трох месяцаў атрымалі каля 30 запытаў, звязаных з пераследам і ціскам на людзей і іх родных, з пытаннямі пра тое, наколькі бяспечна ездзіць у Беларусь і як выехаць з краіны, а таксама як легалізавацца ў іншых краінах.