“Дзе я, а дзе турма”. Беларуская пенсіянерка са Швецыі — пра год пасля вызвалення

Я памятаю, яшчэ ў СІЗА сядзела, калі адразу пасля прысуду вызвалілі Пратасевіча. Нас у камеры было шасцёра, і мы ўсе ўпіліся вачыма ў тэлевізар. Кожны тады думаў, што можа быць такая сітуацыя, калі можна будзе напісаць прашэнне аб памілаванні. Але такія прашэнні спрацоўваюць толькі тады, калі табе дадуць каманду гэта зрабіць, а не калі ты дзейнічаеш па ўласнай ініцыятыве.

У калоніі, яшчэ падчас каранціну, нам пастаянна казалі, што “палітычных” не вызваляюць. Але ўжо да 3 ліпеня некалькіх жанчын, асуджаных па палітычных справах, адпусцілі.

Пасля гэтых выпадкаў я пачала думаць, што і нас вызваляць. Увесь час разважала: як жа я апынуся ў сваёй Швецыі, калі стаю на прафілактычным уліку? Як мне вярнуцца дадому?

Для многіх, каго вызвалілі і адразу вывезлі за мяжу, было цяжэй. Але, на мой погляд, гэта ўсё ж лепш, чым калі б яны засталіся ў Беларусі. Бо там ты ўвесь час знаходзішся пад маральным ціскам.

“Я была «злосніцай»”

— Што было самым цяжкім у паўсядзённым жыцці ў калоніі?

— Не столькі адміністрацыя, колькі бясконцыя недарэчныя правілы стваралі пастаянны ціск.

Напрыклад, нельга было выйсці з памяшкання без устаноўленай па сезоне формы адзення, нават калі трэба было толькі развесіць бялізну ці прайсці некалькі метраў па калідоры. За такія дробязі маглі накіраваць на дысцыплінарную камісію або змясціць у штрафны ізалятар.

Я была “злоснай парушальніцай рэжыму” — тройчы трапляла на дысцыплінарную камісію.

— За што?

— Адразу дзве атрымала яшчэ падчас каранціну. Першы раз — таму, што адмовілася падпісваць дакумент аб знішчэнні маіх лекаў і на адваротным баку напісала свае пярэчанні. Гэтыя прэпараты былі для мяне жыццёва неабходныя. Мяне адразу выклікалі, а там аказалася, што я яшчэ і не так павіталася. Гэта быў другі пункт.

Трэцюю атрымала ўжо “заслужана” — на пятнаццаць хвілін спазнілася на ранішнюю праверку. У гэты час праходзіла абавязковае мерапрыемства — прагляд “Вектара” [турэмнага тэлебачання. — Еўрарадыё], і я проста страціла адчуванне часу.

Я была ў жаху ад таго, што цяпер уяўляе сабой наша Беларусь, бо турэмная сістэма адлюстроўвае грамадства. Людзей трымаюць у прыгнечаным стане, ім бесперапынна льюць у вушы хлусню і бруд праз тэлебачанне. Мне было вельмі цяжка знаходзіцца на гэтых праглядах “Вектара”.

Але тады не гэта было самым цяжкім. Значна цяжэй было мець зносіны з персаналам у калоніі. У СІЗА ты знаходзішся ў камеры і размаўляеш з іншымі зняволенымі. Мяне яшчэ не вызвалілі, але я ўжо разумела, што мяне вязуць у СІЗА КДБ, і падумала: “Дык там жа сядзяць прыстойныя людзі!”

Так і аказалася. Усе, акрамя адной жанчыны, асуджанай па “эканамічным” артыкуле, былі “палітычнымі”. І ўсе падтрымлівалі адна адну.

У калоніі публіка была ўжо зусім іншая, людзі самыя розныя. Тыя, хто атрымаў вялікія тэрміны, часта імкнуліся супрацоўнічаць з адміністрацыяй, таму і “стукалі”. Там трэба было быць вельмі асцярожнай.

— У калоніі вам даводзілася сутыкацца з даносамі?

— Так. Памятаю выпадак, калі адна зняволеная папрасіла ў Ірыны Леўшынай газету. Да гэтага жанчыны пастаянна перадавалі адна адной газеты, і гэта лічылася цалкам звычайнай справай. Але гэтым разам яна адразу паведаміла пра гэта супрацоўнікам. На Ірыну склалі рапарт, і ёй падоўжылі статус “злоснай парушальніцы рэжыму” (на практыцы гэта ўплывае на магчымасць тэлефонных званкоў і памяншае суму, якую можна патраціць у турэмнай краме). Відаць, у той жанчыны было такое заданне.

— Вернемся да СІЗА КДБ. Што адбывалася далей?

— Раніцай нас зноў пасадзілі ў мікрааўтобус. Надзелі кайданкі і мяшкі на галовы. Мы доўга ехалі, потым спыніліся. Нам знялі мяшкі і перасадзілі ў іншы аўтобус, які, як аказалася, належаў амерыканскай амбасадзе.

Праўда, побач з намі ўсё яшчэ знаходзіліся супрацоўнікі КДБ з закрытымі тварамі. Адзін з іх усю дарогу паўтараў: “Галаву апусціць, не глядзець”.

Праз некалькі хвілін супрацоўнікі беларускіх спецслужбаў выйшлі, а да нас падышлі Крыс Сміт і Коўл і сказалі: “Амерыканскі ўрад вас вызваліў”.

— Што вы адчулі ў той момант?

— Як ні дзіўна, у мяне не было нейкіх асабліва моцных эмоцый. Я ўспрыняла гэта як нешта само сабой зразумелае.

Але перад Літвой людзі пайшлі афармляць візы. Я засталася ў аўтобусе разам з іншымі замежнікамі. Памятаю, як латыш ад радасці проста ўпаў на зямлю.

Ёсць розныя здагадкі. Са мной у камеры спачатку была жанчына, якая жыве ў Літве. Я думала: можа, быў нейкі рэйд па беларусах, якія жывуць за мяжой.

Але больш я схіляюся да версіі, што я камусьці перайшла дарогу. Незадоўга да маёй паездкі праходзіў сход беларускай дыяспары ў Швецыі, дзе прысутнічалі людзі, якіх я раней не ведала. Адзін чалавек тады здаўся мне падазроным. Магчыма, гэта проста супадзенне, але часам я ўсё яшчэ ўспамінаю менавіта той момант.

— Як вы адчувалі сябе пасля вызвалення?

— Памятаю, як я атрымлівала асалоду, калі ўпершыню ў Вільнюсе легла на ложак: “Які матрац”. А на наступны дзень я спецыяльна хацела паглядзець, як буду рэагаваць сярод людзей, на вуліцы, што буду адчуваць на вуліцы. І мне было камфортна, ніякага страху.

Але, напэўна, я яшчэ не так доўга знаходзілася ў зняволенні.

— Як вашы шведскія знаёмыя рэагуюць на ваш досвед?

— Я ў асноўным размаўляю з тымі, хто ведаў, што адбылося. Але, напрыклад, знаёмая майго сына пачула пра мяне па радыё, патэлефанавала яму і была ў шоку.

Былі і іншыя людзі, з якімі мы раней цесна супрацоўнічалі. Адна жанчына расказала мне, што ўсе агульныя знаёмыя перажывалі за мяне і ніхто не сказаў нічога дрэннага. У асноўным гэта былі блізкія людзі, большасць з іх — рускамоўныя, якія ведаюць нашу спецыфіку і ставяцца да яе з разуменнем.

Але былі і шведы, якія мяне падтрымалі. Напрыклад, калега, з якім мы супрацоўнічалі ў межах Дзён беларускай культуры ў Швецыі. Пры сустрэчы ён падышоў да мяне, абняў і спытаў, як я ўсё гэта перажыла.

Усе паставіліся са спачуваннем, але часам бывае няёмка.

— Чаму?

— Я ўспамінаю фразу свайго адваката: “Дзе вы, а дзе турма?” У мяне ці маіх сваякоў ніколі не было ніякай сувязі з крыміналам.

Калі я трапіла ў калонію, спачатку я ўвесь час думала: “Як гэта ўвогуле магчыма?” Гэта нейкая фантастыка: бяруць звычайнага чалавека і спрабуюць выставіць яго злачынцам.

У маёй справе не было сапраўдных доказаў. Матэрыялаў ім не хапала, каб нешта сабраць. Яны забіралі рэчы, праводзілі экспертызы, але ўсё гэта выглядала абсурдна. Том справы занялі толькі “экспертызы”.

Нават гісторыя з перасячэннем мяжы была пабудавана на тым, што я нібыта звязана з камандзірам Палка Каліноўскага, якога я ўвогуле не ведала і нават не ведала, як ён выглядае.

У іх не было доказаў, што я перадавала грошы: ні са шведскіх, ні з украінскіх рахункаў.

Увесь свет падтрымлівае Украіну, а тут за гэта могуць пасадзіць. Людзі жывуць па той бок люстэрка і не думаюць, што ім за гэта давядзецца адказваць.

— Ці змянілася стаўленне Швецыі да беларусаў пасля 2020 года?

— Я крыху здзіўленая, што гэта па-ранейшаму вельмі складана. Яшчэ калі мы падаваліся на статус уцекачоў, 20 гадоў таму, нам спачатку таксама адказвалі, што “ў Беларусі мір”, што “супраць вас жа не ўзбуджалі крымінальную справу”. Але калі гэта адбудзецца, я ўжо нікуды не выеду.

Ужо на маім прыкладзе яны павінны былі зразумець, што любы чалавек у Беларусі можа апынуцца за кратамі.

Мне здавалася, што пасля 2020 года ўсё будзе адбывацца прасцей. Літаральна нядаўна ў нас было Купалле. І там была сям’я, якая столькі сіл выдаткавала, каб атрымаць від на жыхарства.

Але нашай дыяспары вельмі моцна дапамагае юрыстка-шведка. За кожнага чалавека ідзе барацьба. І, нягледзячы на ўсе цяжкасці, тыя, хто сапраўды хоча, могуць гэтага дамагчыся — нават праз гады.

На чалавечым узроўні падтрымкі было вельмі шмат. Сябры нават спецыяльна арганізавалі невялікую сустрэчу ў мой гонар. Я была вельмі расчуленая.

Мне здаецца, многія людзі менавіта праз маю гісторыю ўбачылі, наколькі страшнай можа быць сітуацыя. Нават калі раней яны ставіліся да таго, што адбываецца, нейтральна.