Гвалт без межаў. Шэсць гадоў рэпрэсій у Беларусі ў лічбах і чалавечых лёсах

Дзевятага жніўня 2020 года тысячы беларусаў выйшлі на вуліцы сваіх гарадоў. Яны патрабавалі простых і сумленных рэчаў: справядлівых выбараў і спынення дзяржаўнага гвалту. У адказ улада развязала беспрэцэдэнтны тэрор, які працягваецца дагэтуль. За гэтыя шэсць гадоў многія людзі страцілі здароўе, свабоду, блізкіх, свае дамы і саму магчымасць жыць на радзіме.

Нягледзячы на тое, што дзяржава старанна хавае рэальныя маштабы пераследу, праваабаронцы штодня фіксуюць новыя ператрусы, арышты і прысуды. Нават масавыя памілаванні не прынеслі адлігі: рэпрэсіўная машына працягвае працаваць без прыпынку, а спісы палітвязняў растуць амаль кожны тыдзень.

Больш за 100 000 удараў па жывым

За сухой статыстыкай праваабарончага цэнтра "Вясна" хаваецца катастрофа нацыянальнага маштабу. З 2020 года зафіксавана больш за 100 000 фактаў палітычна матываванага пераследу. За гэтай лічбай — затрыманні, жорсткія арышты, знясільваючыя допыты, ператрусы і пастаянны ціск на сваякоў тых, хто адважыўся выказаць нязгоду. Праваабаронцы падкрэсліваюць: гэтая лічба — толькі вяршыня айсберга, рэальны маштаб значна большы.

Статус палітычнага зняволенага за гэтыя гады атрымалі 4 602 чалавекі. Толькі за апошнія дванаццаць месяцаў гэты спіс папоўніўся 538 новымі імёнамі. Па стане на 9 жніўня 2026 года ў беларускіх турмах і калоніях працягваюць утрымліваць не менш за 879 чалавек. Усяго ж з крымінальным пераследам па палітычных матывах сутыкнуліся 10 016 чалавек, а колькасць асуджаных перавысіла 8 670.

Турма для матуль і цяжкахворых

Асаблівая жорсткасць сістэмы праяўляецца ў тым, супраць каго яна накіраваная. Палітычны крымінальны канвеер ужо асудзіў 2 089 жанчын — гэта на 324 больш, чым год таму. Сёння ў зняволенні знаходзяцца 120 жанчын, сярод якіх шматдзетныя маці, пажылыя пенсіянеркі і людзі з цяжкімі захворваннямі.

У зоне смяротнай рызыкі знаходзяцца 178 палітвязняў. Праваабаронцы адносяць да гэтай катэгорыі непаўналетніх (на момант інкрымінаваных ім падзей), людзей з цяжкімі захворваннямі, шматдзетных бацькоў, а таксама тых, каго прымусова ўтрымліваюць у псіхіятрычных бальніцах. Многія з іх знаходзяцца ў рэжыме incommunicado — поўнай ізаляцыі ад знешняга свету — або застаюцца за кратамі нават пасля таго, як іх афіцыйны тэрмін пакарання цалкам скончыўся.

Дзевяць тых, хто не вярнуўся

Самым страшным і незваротным вынікам гэтых гадоў сталі смерці за кратамі. Як мінімум дзевяць чалавек загінулі ў зняволенні.

За гэтыя трагедыі, катаванні і жорсткае абыходжанне ў ізалятарах не было заведзена ніводнай крымінальнай справы супраць прадстаўнікоў сілавых структур.

Пераслед без межаў

Нават тыя, хто здолеў з’ехаць з краіны, ратуючыся ад пераследу за мірныя пратэсты 2020 года, па якіх ужо асудзілі 3 982 чалавекі, не могуць адчуваць сябе ў поўнай бяспецы. Рэжым актыўна выкарыстоўвае так званую "спецыяльную вытворчасць" для правядзення завочных судоў. Праваабаронцам вядома як мінімум пра 225 завочных прысудаў.

Больш за тое, сістэма выкарыстоўвае цынічны механізм выдварэння: з 886 памілаваных з 2024 года палітвязняў 205 чалавек пасля вызвалення былі прымусова вывезены за межы Беларусі. Пад махавік рэпрэсій трапляюць і тыя, у каго няма беларускага пашпарта: з пачатку крызісу асудзілі як мінімум 115 замежных грамадзян.

Шэсць гадоў барацьбы і болю паказалі: рэпрэсіі не згасаюць, яны толькі набываюць новыя, яшчэ больш вытанчаныя і трансгранічныя формы. Але пакуль канвеер працягвае ламаць лёсы, праваабаронцы працягваюць фіксаваць кожнае імя, кожную лічбу і кожнае злачынства сістэмы.